My Messinia

Tourism attractiveness of the olive tree on a Cultural Route of the Council of Europe, when applicable to Greece

otv

Turystyczna atrakcyjność drzewa oliwnego na szlaku kultury Rady Europy – w odniesieniu do Grecji (historia, rytuały i tradycje, gastronomia, przetwórstwo, produkty)

Klaudia Delmer, My Messinia (Messinia Mou), Grecja

Abstrakt

Drzewo oliwne, wszechobecny symbol basenu Morza Śródziemnego oraz jego długiej i znamiennej historii, jak również jego nadzwyczajna żywotność i ogromna rola w przemyśle gastronomicznym oraz wszelkiej innej twórczości (przemysłowej, rękodzielniczej, artystycznej) staje się punktem odniesienia i miejscem przeznaczenia dla coraz mocniej wyłaniającego się nowego nurtu turystyki kulturowej, którą można by ogólnie, czy też komercyjnie – nazwać “oleoturystyką”. Daje ona podróżnikowi, czy to na szlaku, czy w czasie urlopowego wypoczynku w Grecji, czy to na wyspach, czy w jej części kontynentalnej – w tym zwłaszcza na półwyspie – Peloponezie – możliwość wniknięcia w niezwykle bogaty “świat”, który kształtował się przez tysiąclecia i którego dziedzictwo przetrwało dzięki uprawie drzewa oliwnego. Tym samym ta postać turystyki w sposób nieunikniony zmusza do kontemplacji nad wartością ludzkiego wysiłku, pracy i przedsiębiorczości oraz do poczucia szacunku i zjednoczenia z przyrodą

Szanowni Państwo,

Z wielką przyjemnością przedstawiam dzisiaj w Zabrzu na konferencji “Nowe otwarcie dla turystyki – niematerialne dziedzictwo przemysłowe” temat bardzo mi bliski i drogi. Chcę Wam opowiedzieć o świecie, w którego centrum znajdują się drzewo oliwne i jego uprawa. Ja sama mieszkam w olbrzymim gaju oliwnym, bo tak można nazwać region Mesenii (z greckiego Messinia), który znajduje się w południowo-zachodniej części Peloponezu i w którym miałam i mam okazję tworzyć i praktykować czynności kulturowe i turystyczne.

Pozytywne skojarzenia wokół drzewa oliwnego

Z całą pewnością można stwierdzić, że drzewo oliwne i jego produkty w jakimkolwiek kontekście wywołują wyłącznie pozytywne i kulturowo wzbogacające konotacje. Z turystycznego ( i nie tylko turystycznego) punktu widzenia te skojarzenia to przyjemny śródziemnomorski klimat, zdrowy sposób odżywiania, a dla wielu – starożytna historia, mity greckie, igrzyska olimpijskie, czy sceny z Biblii. Drzewo oliwne jest również symbolem stabilności, mądrości i pokoju na tyle rozpoznawalnym i uniwersalnym, że jego motywy (samo drzewo, gałązka, liść) często pojawiają się na nośnikach wizualnej informacji (flagi, plakaty, obrazy) odnoszących się do krajów, miejsc czy sytuacji utożsamianych lub utożsamiających się z tymi wartościami.

Flaga ONZ

Flaga ONZ

W kontekście turystyki wszystkie te skojarzenia stają się prawdziwymi walorami, jako że nie trzeba tutaj przeciwstawiać się jakimkolwiek negatywnym stereotypom. Drzewo oliwne otwiera więc szeroko drogę do zaciekawienia podróżników miejscami, które dysponują tymi atutami oraz może zachęcać do brania udziału w czynnościach czy programach, które mają z nim związek. Efektywne wykorzystanie tego potencjału przekłada się na coraz to mocniej wyłaniający się nurt turystyki kulturowej, który można by ogólnie, czy też komercyjnie – nazwać “oleoturystyką”.

Zatoka Navarino-Mesenia

Zatoka Navarino-Mesenia

Gaj oliwny i drzewa pomaranczowe-Mesenia

Gaj oliwny i drzewa pomaranczowe-Mesenia

Wybrzeza Zachodniej Meseni

Wybrzeza Zachodniej Meseni

Przed przytoczeniem przykładów tego rodzaju turystyki, praktyk czy nowych idei, chciałabym przedstawić trzy ważne aspekty związane z drzewem oliwnym, które je nobilituje do spełnienia tak widocznej i ciekawej roli. Są to: jego wszechobecność w długiej i znamiennej historii krajów basenu Morza Śródziemnego, jego nadzwyczajna żywotność oraz jego ogromna rola w gastronomii i przemyśle rolno-spożwczym oraz innych rodzajach wytwórczości (przemysłowej, rękodzielniczej, artystycznej).

Historia uprawy drzew oliwnych w Grecji

Dzikie drzewo oliwne – przodek uprawianych drzew oliwnych – jest stale obecne we wszystkich krajach basenu Morza Śródziemnego. Dotychczas przypisywano jego pochodzenie jego wschodniej części, czyli miejscom gdzie rozwinęły się niektóre z najbardziej starożytnych cywilizacji.

Na wyspach Cykladach oraz w innych regionach Grecji znaleziono skamieniałe liście oliwne, które według nowoczesnych metod datowania oceniane są na 50-60 tys.lat. Wskazują one że Grecja jest również jedną z ojczyzn drzewa oliwnego.

Skamieniałe liście oliwne

Skamieniałe liście oliwne

  1. Kreta, okres minojski, pałac w Knossos

Ponad 5 tys. lat temu w Grecji rozpoczęto pierwszą, systematyczną uprawę drzew oliwnych. Na Krecie, kolebce cywilizacji minojskiej, ta bardzo już wtedy rozpowszechniona uprawa stała się podstawowym zajęciem mieszkańców i przyczyniła się do szybkiego rozwoju ówczesnej cywilizacji i jej bogactwa.[1] Również etymologia stoi za hipotezami co do pochodzenia drzewa oliwnego. Pospolite nazwy drzewa w językach basenu śródziemnomorskiego wywodzą się z kreteńskiego „elaiwa” i starogreckiego „elaia” (ta zaś z semickiego „ulu”). Po nim nastąpiło łacińskie „oleum”. Za nim przyszło „oli” w językach romańskich[2] (ale nie we wszystkich, np. hiszpańskie aceite pochodzi z arabskiego zaitum, po hebrajskim zait) oraz podobna nazwa w niektórych językach słowiańskich, w tym polskim[3]

Fresk z pałacu w Knossos

Fresk z pałacu w Knossos

  1. Peloponez, Mesenia, okres mykeński, pałac Nestora w Pylos

Z XIII wieku p.n.e. pochodzą świadectwa obecności oliwy i oliwek w postaci zapisów na tablicach glinianych. Chodzi o pismo linearne B (tzw. pismo mykeńskie), stworzone specjalnie pod potrzeby organizacji produkcji i zbiorów, magazynowania oliwy i oliwek, administracji i rachunkowości. Takie tablice odnaleziono w kilku miejscach w Grecji, najwięcej w Knossos i w samej Mesenii, gdzie w Pylos (zwanym później Navarino) rezydował Nestor. Starożytny Pylos był drugim po Messene najważniejszym miastem w tej krainie, zaś Nestor jest przedstawiany jako jedna z najbardziej szanowanych postaci w epopei Homera.

Tablica gliniana z pismem linearnym B odryta w Palacu Nestora

Tablica gliniana z pismem linearnym B odryta w Palacu Nestora

2

W przeciwieństwie do innych mykeńskich warowni, pałac Nestora nie zastał ufortyfikowany, ponieważ okolica była spokojna. Na początku XII wieku p.n.e. padł on jednak ofiarą pożaru i został prawie całkowicie zniszczony, po czym nigdy nie został odbudowany.

Widok na gaje oliwne z palacu Nestora

Widok na gaje oliwne z palacu Nestora

Ogień odegrał jednak pozytywną rolę, bowiem “wypiekł” wiele tablic ceramicznych, zachowując w ten sposób dla potomności około 1100 tekstów z rzadką informacją na temat gospodarki, społeczeństwa, kultów itp. z czasów mykeńskich. W zapisach tych po raz pierwszy widać wyraźne rozróżnienie znaczeniowe między drzewem oliwnym, oliwą z jego owoców oraz samymi owocami, czyli oliwkami.[4]

Zastosowanie produktów z drzewa oliwnego dawniej i dziś

Drzewo oliwne, oliwa i jego owoce-oliwki są nierozłącznym elementem codziennego życia Greków od czasów starożytnych do dzisiaj.

  1. Zastosowanie w przymyśle spożywczym i gastronomii

Dawniej: Oliwki i oliwa były kluczowymi składnikami odżywczymi mieszkańców Grecji w ciągu stuleci, szczególnie tych mieszkających na wsi. Nie ulegając łatwo zepsuciu i mając wysoką wartość odżywczą oliwki były łatwo dostępne, łatwo też było je transportować.[5] Oliwa zaś dostarcza kalorii.

Dzisiaj: Trudno jest sobie wyobrazić grecką kuchnię bez oliwy czy oliwek, jako że właściwie w każdym greckim daniu są one obecne. Pomimo wielkiego zmniejszenia dochodów konsumentów greckich w ciągu ostatnich lat kryzysu gospodarczego konsumpcja oliwy pozostała na stałym poziomie: to od 20 do 24 kg rocznie na głowę! (w Grecji ilość oliwy wyrażana jest wagowo, nie pojemnościowo).

Wykształciła się cała gama dań nazywanych „lathera”. Biorą one swoją nazwę od słowa “lathi”, które we współczesnym języku greckim oznacza generalnie produkty olejowe.”Lathera” przekładają się przede wszystkim na klasyczne potrawy kuchni wiejskiej. Prawie zawsze są wegetariańskie, składają się z jednego lub więcej warzyw ugotowanych w samej oliwie, lub są podane z sosem czosnkowo-pomidorowym również przygotowanym na bazie oliwy. Sa to dania bardzo smaczne i szczególnie cenione podczas religijnych 40-dniowych postów, kiedy to mięso i produkty mleczne są tradycyjnie wykluczane z diety.

W tym kontekście należy wspomnieć, że śródziemnomorski sposób odżywiania, czyli tzw. dieta śródziemnomorska – którego nierozłącznym i integrującym elementem jest oliwa – został w 2013 r. wpisany przez UNESCO na listę reprezentatywną niematerialnego dziedzictwa kulturowego ludzkości.[6]olive-oil_0

  1. Higiena osobista i kosmetyka

Dawniej: Wyrób mydła i zastosowanie oliwy do nacierania ciała. Chroniło to przed słońcem i zimnem. Oliwa była też bazowym składnikiem przy wytwarzaniu perfum.

Produkcja aromatycznej oliwy w Grecji jest potwierdzona już w epoce mykeńskiej na podstawie wspomnianych wcześniej tablic znalezionych w pałacu króla Nestora w Mesenii.

Dzisiaj: Obok mydła, kremów i oliwy aromatycznej wytwarzana jest cała gama produktów kosmetycznych. Wrócono również do praktyk “oleoterapi”, która stosowana jest w wielu uzdrowiskach.Screen shot 2016-03-25 at 5.00.28 PM

  1. Medycyna

Dawniej: Hipokrates opisał ponad 60 zastosowań leczniczych oliwy (zebranych w Corpus Hippocraticum przypisanych Hipokratesowi), m.in. do leczenia schorzeń skóry, oparzeń i dolegliwości ginekologicznych oraz jako środek pomocny przy gojeniu i dezynfekowaniu ran. Oliwa była też stosowana jako środek wymiotny i pomagający z problemami słuchu oraz przy leczeniu dolegliwości układu krążenia. Natomiast wywar z liści i kwiatów drzewa oliwnego używany był jako krople do oczu i w leczeniu zapalenia dziąseł i wrzodów żołądka.

Dzisiaj: Lecznicze właściwości liści drzewa oliwnego zostały odkryte na nowo. Są one używane w formie wywaru-naparu lub też tabletek i kapsułek z wyciągu czy sproszkowanych liści. Udowodniono, że codzienne spożywanie oliwy może dostarczyć korzyści dla zdrowia, jako że działa przeciwzapalnie, przeciwzakrzepowo, przeciwnadciśnieniowo i przeciwrakowo.

  1. Oświetlenie

Dawniej: W czasach starożytnych oliwa była głównym paliwem używanym do lamp.

Dziś: Nadal w lampkach kościelnych używana jest tylko oliwa.

  1. Ogrzewanie

Dawniej: Drewno

Dzisiaj: Drewno i biomasa oraz pestki po oliwkach (opał 10 razy tańszy aniżeli olej opałowy z ropy naftowej).

  1. Naprawa i konserwacja

Dawniej: Jako środek smarujący, np. mechanizmy metalowych lub drewnianych części, również dla konserwacji kości słoniowej czy skóry (np. posąg Zeusa w Olimpii, wykonany ze złota i kości słoniowej był impregnowany oliwą).

Dzisiaj: Nadal używany jako podręczny naturalny domowy środek do konserwacji.

  1. Budownictwo i narzędzia

Dawniej: Drewno wykorzystywano jako pale i połączenia w kolumnach; rzeźby i wyrób narzędzi.

Dzisiaj: Wyroby kuchenne, rzeźby, meble.

8. Inne: Liśćmi i gałęzkami wypychano materace (4 groby w Feres z końca V wieku p..n.e.).

9. Wegiel drzewny!!!

Jedyny "gornik" w Mesenii

Jedyny “gornik” w Mesenii

10. Życie publiczne

Mit Ateny i drzewa oliwnego:

Przy tylu dobrodziejstwach, które niosła za sobą uprawa drzew oliwnych, trudno się dziwić, że starożytni Grecy uważali to drzewo za święte oraz że podejmowali szczególne środki mające na celu jego ochronę. Wierzyli, że drzewo to byłem darem boskim i wiązali z jego obecnością następujący mit (rzecz dotyczy sporu Ateny i Posejdona nad Atenami):

Zeus, ojciec bogów, ustalił, że patronem miasta będzie ten bóg, który podaruje jego mieszkańcom najcenniejszy prezent. Posejdon uderzył trójzębem w skałę tak mocno, że wytrysnęło źródło słonej wody. Atena zaś dotknęła lekko palcem ziemi, a wtedy wyrosło piękne, olbrzymie drzewo oliwne. Miało tak wiele oliwek, że uginały się jego gałęzie. Uznano wyższość daru Ateny, przyznając jej władanie nad Atenami i Attyką.

Ateńczycy na swoich monetach przedstawiali Atenę z wieńcem z liści drzewa oliwnego, trzymającą amforę z oliwą.

  1. Igrzyska Panatenaje

Na pamiątkę zwycięstwa Ateny organizowano w mieście wspaniałe uroczystości – Panatenaje, odbywające się co 4 lata i składające się m.in. z zawodów sportowych, podczas których atleci otrzymywali dzban wypełniony oliwą (która pochodziła ze zbiorów ze świetego gaju znajdującego się wokół Akademii), stosowaną następnie zarówno do spożycia, jak i do nacierania i rozgrzewania mięśni przed pojedynkiem. Oliwa była również bardzo cenną nagrodą dla zwycięzcy. Miasto potrzebowało około 70 ton, aby móc nagrodzić zwycięzców swoich igrzysk. W zależności od rodzaju konkurencji, nagrody były zróżnicowane. O ile najlepszy zawodnik otrzymywał ok. 70 amfor, każda po 35-40 kg , czyli łącznie ok. 2.500 kg, zwycięzca wyścigu rydwanem dostawał jej podwójną ilość, czyli ok. 5 ton. Takie nagrody posiadały więc ogromną wartość, jeśli wziąć pod uwagę, że dniówka ateńskiego rzemieślnika warta była 1 drachmę, ta zaś stanowiła równowartość ok. 3 litrów pospolitej, średniej jakości oliwy, podczas gdy oliwa przynależna zwycięzcy była najwyższej jakości i odpowiednio droższa.

  1. Igrzyska olimpijskie

Zdobycie wieńca w czasie igrzysk sportowych uchodziło wśród starożytnych za największe i najważniejsze osiągnięcie życiowe oraz powód do obsypywania zwycięzcy zaszczytami. W piątym dniu zwycięzcy otrzymywali najwyższą nagrodę, jaką był wieniec z gałązki świętego, dzikiego drzewka oliwnego rosnącego za świątynią Zeusa. Gałęzie były ścinane złotym sierpem przez dwunastoletniego chłopca amphithaleis, czyli takiego, którego obydwoje rodzice żyli. Chłopiec ścinał tyle gałązek, ile było dyscyplin sportowych. Nagrodę tę wprowadził król Elidy, Ifitos, kierując się wyrocznią delficką, która nakazała mu odszukać w Olimpii drzewo pokryte pajęczyną babiego lata. Pajęczyna dla starożytnych Greków była zapowiedzią deszczu, a więc płodności.

Znalazłszy drzewko Ifitos otoczył je ogrodzeniem. Zgodnie z opisem Arystotelesa, liście tego drzewka miały rosnąć symetrycznie i w przeciwieństwie do innych drzewek oliwnych, były bladozielone od góry. Drzewko nazwano kotinos kallistefanos, czyli ”drzewem oliwnym rodzącym piękne wieńce”.10

  1. Obrzędy religijne i rytuały

Dawniej: Oliwa używana była do namaszczania ołtarzy, nagrobków i świętych kamieni.

Dzisiaj: Stosowanie oleju i wina w rytuale pogrzebowym zachowało się do dziś w religii chrześcijańskiej. Również dzisiaj religijne życie małego Greka zaczyna się namaszczeniem jego całego ciała i główki oliwą, której nie można zmyć przez następne 3 dni. Młoda poślubiona para nosi wianki z gałązek drzewa oliwnego, a nowo narodzonego dzidziusia dotyka się gałęzią z drzewa oliwnego życząc mu san tin elia, czyli żeby był „taki jak drzewo oliwne”, zaś na drzwiach wejściowych zawiesza się wieniec z gałązek oliwnego drzewa.

Chrzest ortodoksyjny-namaszczanie oliwa z oliwek

Chrzest ortodoksyjny-namaszczanie oliwa z oliwek

  1. Ostracyzm

W Syrakuzach, procedura tajnego głosowania za wypędzeniem z miasta osób (na 10 lat), jeśli były podejrzane o dążenie do tyranii, odbywała się nie poprzez wypisanie imienia tej osoby na glinianym naczyniu lub skorupce (ostraka, sąd skorupkowy), lecz na liściu oliwnym (stąd petalismos). Niekiedy również w Atenach głosowano w ten sposób (ekfylloforia). Użycie liści zniknąło wraz z zanikiem ostracyzmu (który częściowo został zastąpiony atimią, czyli pozbawieniem praw publicznych).

  1. Zabobony i przysłowia

Żeglarze greccy zabierali ze sobą po kilka kropel oleju z lampy św. Mikołaja, aby przy ich pomocy móc uspokoić burzliwe morze. Z kolei rozlanie oliwy do dzisiaj uważane jest za przynoszące nieszczęście. We wszystkich regionach Grecji oliwa jest bohaterem dziesiątek przysłów.

 

Powyższe przekłady pokazują, że w Grecji uprawa drzewa oliwnego i jego produkty: oliwa, oliwki, drewno, gałęzie i gałązki, liście wreszcie, przenikają życie prywatne, gospodarcze i publiczne mieszkańców tego kraju. Tak było w czasach zamierzchłych i tak jest obecnie.

 

Wyjątkowe właściwości fizyczne drzewa oliwnego

Długowieczność: Drzewa oliwne (“olea europaea“), to najdłużej żyjące drzewa owocowe na swiecie i jedne z najważniejszych drzew owocowych w historii w ogóle. Co oznacza ta długowieczność? Otóż to, że zarówno przeszłej zimy, jak i 10, 100, 200 a nawet 500 i 1000 lat temu, w ciągu tysiącleci, pokolenie za pokoleniem troszczyło się o to samo drzewo i zbierało jego plony, ono zaś z roku na rok, w ciągu setek lat, pracowicie karmiło swoich właścicieli na miarę swoich możliwości.

Odporność: Długowieczność jest rezultatem odporności. Drzewa oliwne są odporne na wiatry i susze, a nawet ogień. Nie potrzebują żyznej gleby.

Wypalone drzewo oliwne odrodzone i dajace owoce

Wypalone drzewo oliwne odrodzone i dajace owoce

Przykłady:

  1. Drzewo oliwne w Vouves

Na Krecie, na wsi Vouves znajduje się jedno z tych najstarszych drzew na świecie (zaliczane do pierwszej 10-tki najbardziej leciwych drzew w naszej historii). Jego wiek szacuje się na 4000 do 5000 lat! Oszacowanie jego dokładnego wieku wciąż nie jest możliwe, jednak najprawdopodobniej jest mu bliżej do górnej, aniżeli dolnej granicy. Co ciekawe, drzewo oliwne w Vouves w dalszym ciągu wydaje owoce. W tej samej wsi powstało muzeum o nazwie “Muzeum Drzewa Oliwnego w Vouves” którego głównymi celami są zachowanie i promowanie wszystkich charakterystycznych przejawów życia mieszkańców wsi Vouves, mieszkańców Krety i Grecji, które wynikają z uprawy drzewa oliwnego. Narracja muzeum obejmuje uprawę gleby, sadzenie, przycinanie, zbiory, przechowywanie, przewóz plonów do młynów oliwnych, tłoczenie, itp.

Drzewo oliwne we wsi Vouves, Kreta

Drzewo oliwne we wsi Vouves, Kreta

  1. Drzewo oliwne w Kalamacie

Jedna z najbardziej znanych i cenionych odmian oliwek stołowych to odmiana Kalamon (oliwki Kalamata). W samym mieście Kalamata istnieje drzewo, które uważane jest za „matkę” całej odmiany- której przetrwanie przypisuje się jego cudownymu ocaleniu. Podczas walk o niepodległość Grecji (1825) przywódca wojsk tureckich Ibrahim Pasha spalił 60 000 drzew oliwnych w okolicach Kalamaty i ostało się zaledwie kilka drzew tej odmiany, zaś do dzisiejszych czasów z tego okresu tylko to jedno. Wszystkie inne drzewa odmiany Kalamon nie są starsze niż 200 lat, zaś z tego drzewa wywodzą się setki tysięcy sadzonek.

Produkcja oliwy i oliwek. Rola Grecji.

Mimo że uprawa drzew oliwnych rozszerzyła się na obszary poza basenem Morza Śródziemnego – nawet na Australię, Amerykę Północną i Południową, Chiny wreszcie, to jednak wciąż aż 77% światowej produkcji oliwy pochodzi z basenu Morza Śródziemnego, w tym 93% tej produkcji przypada tylko na 3 kraje: Hiszpanię, Włochy i właśnie Grecję.

Grecja to największy na świecie producent czarnych oliwek. Produkuje ich rocznie aż 120 tys. ton. Natomiast w produkcji oliwy, z wielkością rocznej produkcji wynoszącej ok. 135.000 ton, zajmuje miejsce trzecie, ale z kolei pierwsze jeśli chodzi o oliwę pierwszego tłoczenia. Aż 82% greckiej oliwy należy do tej kategorii.

W Grecji jest ponad 120 milionów drzew oliwnych. Zajmują one 60% ziem uprawnych. Istnieje ok. 500 tysięcy plantatorów tych drzew, z czego 50,5 procent to zawodowi rolnicy. Ich tak duża liczba, a także zajmowany przez nich obszar w stosunku do całego areału gruntów uprawnych (1.200.000 ha) pokazują, że uprawa drzewa oliwnego w Grecji to również “sprawa rodzinna”.

Uprawa drzewa oliwnego rozrzucona jest po całym kraju, chociaż Peloponez i Kreta dostarczają ponad 65% całkowitej produkcji oliwy. W samej Mesenii jest 16 mln drzew oliwnych, zaś ich produkcja wynosi 60 tys. ton.

Główna odmiana uprawiana w Grecji na oliwę to koroneiki. Pochodzi z obszaru Corone albo Koroni w Mesenii (Peloponez). Oliwki tej odmiany mają mały rozmiar i dostarczają oliwy wysokiej jakości o wyjątkowo gładkim smaku i pięknym złoto-zielonym kolorze.

Połowa rocznej produkcji greckiej oliwy jest hurtowo eksportowana, ale w wyniku jej butelkowania w odbierających ją krajach tylko w ok. 5% podane jest jej greckie pochodzenie. Grecja eksportuje głównie do krajów Unii Europejskiej, w tym przede wszystkim do Włoch, które odbierają około trzech czwartych całkowitego eksportu.

Oliwki odmiany "koroneiki"

Oliwki odmiany “koroneiki”

Zaplecze i oliwowy klaster, w Grecji i basenie Morza Śródziemnego

Infrastruktura przemysłowa i handlowa wspomagająca uprawę drzewa oliwnego oraz produkcję oliwy i oliwek to głównie młyny, rozlewnie, laboratoria, środki transportu, wystawy, konkursy, punkty sprzedaży, oleoteki itd. Obok niej wytworzyła się gęsta sieć prężnych organizacji społecznych o zasięgu regionalnym, ogólnokrajowym i międzynarodowym. To stowarzyszenia, izby handlowe, rady czy fundacje, które czuwają nad losem drzewa oliwnego i produkcji. Rozwinęła się także infrastruktura kulturowo-informacyjna. To muzea i parki tematyczne, festiwale i specjalistyczne publikacje.

Kilka przykładów miejsc i instytucji wtorzących sieć kulturową

1.Muzea[7]

Museo Activo del Aceite de Oliva y la Sostenibilidad Geolit, Jaén (Hiszpania)

Museo Activo del Aceite de Oliva y la Sostenibilidad Geolit, Jaén (Hiszpania)

Museo Activo del Aceite de Oliva y la Sostenibilidad Geolit, Jaén (Hiszpania)

Μουσείο Ελιάς και Ελληνικού λαδιού /Muzeum Drzewa Oliwnego i Greckiej Oliwy w Sparcie (Peloponez, w regionie sąsiadującym z Mesenią)

Μουσείο Ελιάς και Ελληνικού λαδιού /Muzeum Drzewa Oliwnego i Greckiej Oliwy w Sparcie (Peloponez, w regionie sąsiadującym z Mesenią)

Μουσείο Ελιάς και Ελληνικού λαδιού /Muzeum Drzewa Oliwnego i Greckiej Oliwy w Sparcie (Peloponez, w regionie sąsiadującym z Mesenią)

Museo del’Olio della Sabina, Castelnuovo di Farfa, (Włochy)

  1. Parki tematyczne

Fundació Parc Tèmatic de l’Oli w Garrigues, Katalonia (Hiszpania)

  1. Festiwale i święta

Fiesta del Olivo-Mora w Toledo (Hiszpania)

Fiesta del Olivo-Mora w Toledo (Hiszpania)

Fiesta del Olivo-Mora w Toledo (Hiszpania)

“Festival of Olive Oil and Edible Olive” w Trikorfo w Mesenii

  1. Publikacje internetowe: www.oliveoiltimes.com

 

Szlaki Drzew Oliwnych, Mesenia, Kalamata

Szlaki Drzew Oliwnych, Mesenia, Kalamata www.olivetreeroute.gr

Szlaki Drzew Oliwnych, Mesenia, Kalamata www.olivetreeroute.gr

W 1998 roku narodziła się bardzo ciekawa idea połączenia członków dosyć już wtedy pokaźnej śródziemnomorskiej „rodziny drzewa oliwnego”, poprzez wytyczenie rzeczywistych szlaków, nazwanych „szlakami drzew oliwnych”. Uznano, że byłby to dobry sposób na systematyczne zbliżenie stron zainteresowanych tym tematem zarówno z praktycznego jak i teoretycznego punktu widzenia – tych, którzy żyją z uprawy drzewa oliwnego i tych, którzy troszczą się o zachowanie jego dziedzictwa kulturowego. Za łączące ich, sprzyjające okoliczności, uznano wytworzoną w ciągu tysiącleci kulturę powstałą wokół uprawy drzew oliwnych oraz powszechnie odczuwaną chęć wspólnej pracy wobec współczesnych wyzwań i problemów.[8] Z inicjatywy Izby Handlowo-Przemysłowej Mesenii powstała fundacja „Szlaki drzew oliwnych” (ang. Routes of the Olive Tree) z siedzibą w Kalamacie, głównym mieście Mesenii[9]. Szlaki te obejmują 22 kraje i terytoria śródziemnomorskie, poza Grecją Albanię, Algerię, Chorwację, Cypr, Czarnogórę, Egipt, Francję, Hiszpanię, Izrael, Jordanię, Liban, Libię, Maltę, Maroko, Palestynę, Portugalię, Słowenię, Syrię, Tunezję, Turcję i Włochy. Łączny przebieg szlaków to 150 tys. km. W 2003 r. „Szlaki Drzewa Oliwnego” zostały uznane przez UNESCO za drugi w kolejności Światowy Szlak Kultury (World Cultural Itinerary), zaś dwa lata później podobne wyróżnienie przyznała Rada Europy nadając im tytuł Głównego Szlaku Kultury Rady Europy (Major Cultural Route of the Council of Europe).

Główne Szlaki Kultury Rady Europy -Major Cultural Route of the Council of Europe

Główne Szlaki Kultury Rady Europy -Major Cultural Route of the Council of Europe

Fundacja utrzymuje kontakty lub wchodzi w skład innych sieci działających w basenie Morza Śródziemnego, jak np. Fundacja Anny Lindh z siedzibą w Kairze czy Euro-. Śródziemnomorska Fundacja na rzecz Dialogu między Kulturami (Euro-Mediterranean Foundation for Dialogue among Cultures).

Instytucje reprezentujące w Fundacji poszczególne kraje delegują do niej członków komitetu naukowego, odpowiedzialnych za tworzenie jej programu. W jego realizacji uczestniczą głównie izby handlowe, ośrodki badawcze i uniwersytety. Program przewiduje różnorodnoć działań związanych z drzewem oliwnym i jego produktami, takich jak organizacja szlaków kultury i wydarzeń kulturalnych na szlakach[10]; publikacje; wystawy, targi i festiwale; organizacja konkursów, w tym dotyczących innowacyjnych produktów i gastronomii korzystających z oliwy; wymiana młodzieży oraz programy edukacyjne dot. kulturowego dziedzictwa drzewa oliwnego. Mogą to być również pojedyncze projekty, takie jak promocja szlaków i ich produktów w krajach tradycyjnie nieprodukujących oliwy (np. Japonia). Szczególnym wydarzeniem była organizacja w 2007 r. morskich szlaków drzewa oliwnego (Sea Routes of the Olive Tree).

Wszystkie te wydarzenia mają służyć następującym celom społecznym, politycznym i gospodarczym:

– określenie i opisanie wspólnego dziedzictwa kulturowego drzewa oliwnego, które łączy ludy śródziemnomorskie i które znajduje się w niebezpieczeństwie utracenia w wyniku postępu technologicznego, globalizacji, niewiedzy i zapomnienia.[11]

– rozwijanie dialogu międzykulturowego wśród narodów śródziemnomorskich i kultur, dla których drzewo oliwne stanowi wspólny punkt odniesienia.

– zachęta do uprawiania tematycznej turystyki i zrównoważonego rozwoju poprzez wytworzenie synergii między dziedzictwem kulturowym drzewa oliwnego, turystyką i rozwojem.

Same szlaki zostały podzielone na 3 kategorie:

  1. Długie trasy kulturowe (30 dni), rozpoczynające się w Grecji i kierujące się drogą lądową do krajów na wschód lub zachód basenu Morza Śródziemnego. Obecnie ich wykorzystanie jest znacznie utrudnione lub wręcz niemożliwe ze względu na niestabilną sytuację i zagrożenie życia w niektórych krajach tranzytowych.
  2. Mniejsze szlaki kulturowe w regionach produkujących oliwę, odbywające się pod hasłem „Poznaj Drzewo Oliwne w krajach Morza Śródziemnego (Discovery of the Olive Tree in the Mediterranean).
  3. Krótkie wycieczki kulturowe (1-3 dni) proponowane są dla grup do 15 osób lub dla indywidualnych podróżnikow. Wyróżnione zostały dwie takie trasy, jedna w południowo-zachodniej części Peloponezu, druga w okolicy Meknès w Maroku.

Do zadań komitetu naukowego Fundacji należy m.in. wytyczanie i opracowanie nowych tras i miejsc docelowych, w tym specjalnych tras o charakterze symbolicznym, zaś wśród kryteriów wyboru tras i miejsc promocji bierze się pod uwagę międzynarodowe wydarzenia i imprezy, które można powiązać z drzewem oliwnym. Za przykłady mogą służyć igrzyska olimpijskie,czy imprezy Elaiodromies w krajach bałkańskich lub AGORA of the Routes of the Olive Tree w wybranych krajach europejskich.

Wytyczenie szlaków to wytyczenie przestrzeni, które szczególnie nadają się do tego, aby ich uczestnikom przedstawić kulturę oliwy jako nieodłączną część cywilizacji i kultury śródziemnomorskiej i europejskiej, rozpowszechniać wiedzę o miejscach w których drzewa oliwne są uprawiane, ich tradycjach i produktach oraz aby zachęcać do dialogu międzykulturowego, partnerstwa handlowego i wymiany wiedzy; ma także przyczyniać się do wzmocnienia i konsolidacji partnerstwa w regionach produkujących oliwę oraz tworzenia sieci “Przyjaciół drzewa oliwnego” w krajach nieuprawiających drzew oliwnych.

Działalność Fundacji wywiera pozytywny wpływ na rozwój oleoturystyki, nie tylko w samej Grecji, ale i o zasięgu międzynarodowym, bowiem wytworzona sieć stworzyła w tym kierunku odpowiednią infrastrukturę i określiła ich aktorów. Będzie się ona wzrastać w miarę jak do sieci będą się włączać kolejni partnerzy z branży turystycznej zorientowani na turystykę kulturową lub uwzględniającymi jej elementy w swojej ofercie.

Oleoturystyka – przykład regionu Mesenia

Mesenia, część Peloponezu, jest regionem wybitnie rolniczym, zajmującym się przede wszystkim uprawą drzewa oliwnego i winorośli (wino i rodzynki) z towarzyszącym mu przemysłem rolnospożywczym i związanym z drzewem oliwnym dziedzictwem niematerialnym. Oprócz różnorodnego i wiecznie zielonego krajobrazu ma niezwykłe, malownicze, przyjazne i bezpieczne plaże oraz godne poznania miejsca i okolice, związane z historią starożytną i nowożytną (np. bitwa morska pod Navarino – Pylos, 1827), mitologią, greckim teatrem, poezją i filozofią. Z Poloponezu wywodzi się szereg wybitnych postaci greckiej kultury. Od kilku lat, z dużym rozpędem, Mesenia rozwija się turystycznie. Turyści zatrzymują się głównie w małych butikowych hotelach usytuowanych w otoczeniu wiejskim i na wybrzeżu. Jest to więc idealne miejsce do praktykowania turystyki kulturowej, w tym oczywiście oleoturystyki.

Przykłady praktyk oleoturystyki

Jednym z najprostszych sposobów doświadczenia drzewa oliwnego jest po proastu spacer w gaju oliwnym. Ponieważ drzewa znajdują się głównie na terenach prywatnych, konieczne jest wytyczenie i opisanie szlaków we współpracy z właścicielami.SAMSUNG CSC

Może to być też wzięcie udziału w jakiejś czynności czy wydarzeniu, które ma miejsce w gaju oliwnym lub jego otoczeniu. Może to być piknik, debata filozoficzna, sesja jogi czy gimnastyki, koncert muzyczny, inscenizacja sztuki teatralnej. Chodzi więc o to, żeby spędzić czas w otoczeniu drzew oliwnych, doświadczając czegoś interesującego, co ma potencjał stania się niezapomnianym przeżyciem dzięki niebanalnemu umiejscowieniu. To również możliwość przyłączenia się i bezpośrednego uczestnictwa w ludowych festynach, festiwalach i zabawach miejscowych społeczności. Można oczywiście nabyć zawsze poszukiwane, różnorodne pamiątki, przedmioty sztuki, a także samą oliwę u źródła jej powstania oraz związane z nią produkty[12]. Korzystanie z niej po powrocie z podróży przedłuży doświadczenie podróży w sposób najbardziej intymny i osobisty.3otv

Klasycznymi programami oleoturystyki stały się już aktywny udział w zbiorze oliwek,[13] wizyty w młynach oliwnych – zabytkowych i współczesnych, lekcje gotowania czy warsztaty degustacji oliwy. Nową, ciekawą inicjatywą, praktykowaną również w innych krajach śródziemnomorskich (Włochy, Hiszpania) jest możliwość swojego rodzaju adopcji wybranego drzewa oliwnego. Polega ona na tym, że zainteresowana osoba wpłaca odpowiednią (z reguły niewielką) sumę, która przeznaczona jest na pielęgnację drzewa w ramach typowych zabiegów uprawnych (czyli na opłacenie pracy żywej, narzędzi i materiałów), zaś w zamian otrzymuje oliwę z tego drzewa bezpośrednio od producenta (na ogół połowę wytłoczonej oliwy z danego zbioru). To swoiste posiadanie drzewa – przyjaciela może być okazją do jego odwiedzin przy okazji kolejnych wakacji czy podróży.5

Uwagi końcowe i wnioski

  1. Używając języka metaforycznego, drzewo oliwne jest niezaprzeczalnie wielkim sojusznikiem ludzkości i nieodłącznym świadkiem jej rozwoju obejmującego produkcję dóbr materialnych i niematerialnych, ich rozpowszechnianie i konsumpcję. Równocześnie tylko zrównoważona produkcja, w której turystyka może mieć swój udział poprzez kulturowe zasilenie tak zdefiniowanej produkcji, może być właściwym nośnikiem zrównoważonego rozwoju, czyli zaspokojenia dzisiejszych potrzeb człowieka bez uszczplenia możliwości, które będą dostępne przyszłym pokoleniom w ciągu następnych wieków.
  2. Drzewo oliwne jest długowieczne i zapewnia długowieczność. Z roku na rok rodzi ono z pozoru skromny, a w rzeczywistości drogocenny owoc, w miliardach egzemplarzy, będący fizycznym źródłem energii dla człowieka i tworzący jego kulturę, jest więc również źródłem kultury, która tak samo powinna być chroniona.
  3. Niezależnie od postępu mechanizacji,[14] jego zbiór od stuleci jest możliwy, na dużych obszarach, tylko sposobem wiernego powtarzania rytuału na obraz jego pierwszych plantatorów, u których liczy się ciężka fizyczna praca w bezpośrednim kontakcie z przyrodą. Jest miernikiem ludzkiego wysiłku, jest metaforą spełnionego losu człowieka i rozumienia jego odpowiedzialności.
  4. Podróż, zwana obecnie turystyką, w warunkach obecnego społeczeństwa konsumpcji uważanej nawet za jeden z motorów rozwoju, jest nierozłączną potrzebą, a nawet stanem człowieka. Turystyka do miejsc drzewa oliwnego to podróż do ważnych źródeł kultury – kultury śródziemnomorskiej. Turystyka powinna być wprzęgnięta w tworzenie kultu drzewa oliwnego, a tym samym pomóc w jego przetrwaniu oraz jego kulturowego dziedzictwa. Tym samym turystykę uwzględniającą drzewo oliwne i właściwy sposób postępowania z nim w obrocie turystycznym z definicji należy uznać za zrównoważoną.
  5. Turystyka może przy tym pomóc w przetrwaniu długowiecznych, a przy tym anonimowych okazów drzew oliwnych, które obecnie nie są chronione przez żadne prawo.
  6. Tak jak to zdefiniowano podczas tworzenia międzynarodowych sieci wspierających drzewo oliwne w krajach śródziemnomorskich, podróże do mateczników drzewa oliwnego w ramach turystyki kulturowej mają do spełnienia istotne cele społeczne, gospodarcze i polityczne. O ile kiedyś rozszerzająca się na inne obszary uprawa drzewa oliwnego niosła ze sobą kulturę, o tyle obecnie kultura i czerpiąca z niej turystyka mogą stać się jego orędownikami i ambasadorami.

——–

[1] Wiek najstarszych na świecie oliwek stołowych, które znaleziono na Κrecie we wsi Feres, oblicza się na 3500 lat. Warto zaznaczyć ze pod potrzeby produkcji oliwy i oliwek rozwinęła się również sztuka ceramiki – wazy odkryte w Knossos mogły pomieścić aż 500 litrów płynu.

[2] Por. Lourdes March, Alicia Ríos, El Libro del aceite y la aceituna (1), Altaya, Barcelona, 1998

[3] W Polsce często stosuje się, zdaje się, że niepotrzebnie, termin „oliwa z oliwek” w odróżnieniu od innych olei roślinnych, do których nie odnosi się nazwa „oliwa”. Stąd też „oliwa z oliwek” zdaje się tautologią…

[4] Wspomiane wcześniej pismo linearne B zostało rozszyfrowane w 1952 roku przez architekta Michaela Ventisa, 12 lat po odkryciu tablic z Pylos.

[5] Sposób przetwarzania oliwek przeznaczonych do spożycia nie zmienił się od czasów starożytnych: po

odciągnięciu goryczy w wodzie z solą, oliwki są umieszczane w wodzie z octem (często z dodatkiem aromatyzujących składników roślinnych), a następnie konserwowane i przechowywane w oliwie.

[6] To niematerialne dziedzictwo zostało wspólnie przypisane siedmiu krajom: obok Grecji, także Cyprowi, Chorwacji, Hiszpanii, Maroku, Portugalii i Włochom. Greckie wpisy na tę listę to także sposób pozyskiwania żywicy na wyspie Chios (2014) oraz sposób obróbki marmuru na wyspie Tinos (2015)

[7] www.oliveoil museums.com

[8] Opinię tę wyraził i informacji o Fundacji udzielił jej założyciel i wieloletni prezes Georges Karabatos, pełniący również funkcję meseńskiej Izby Handlowo-Przemysłowej. Ostatni wywiad przeprowadzono w lutym 2016. Szczegółowe informacje o początkach Fundacji zawarte są również w zainicjowanej w 2010 r. publikacji Rady Europy Impact of European Cultural Routes on SMEs’ innovation and competitiveness PROVISIONAL EDITION (przy udziale Komisji Europejskiej) oraz na stronie internetowej Fundacji http://olivetreeroute.gr/cultural-routes-en/itineraries-en/, również na stronie internetowej Anna Lindh Foundation http://www.annalindhfoundation.org/members/cultural-foundation-routes-olive-tree

[9] Licząca ok. 60 tys. mieszkańców Kalamata jest stolicą gminy Mesenia, jednego z ośmiu regionów starożytnego Peloponezu (graniczącym m.in. ze Spartą i Arkadią). Wówczas jej głównym miastem było Messene, obecnie stopniowo odkrywane i przywracane do historii cywilizacji, m.in. przy pomocy polskich archeologów. W Kalamacie znajduje się peloponeski międzynarodowy port lotniczy.

[10] Jedną z form pokonywania szlaków jest ich przejazd w grupach motocyklistów. Takie wycieczki odbywają się m.in. we współpracy z Międzynarodową Federacją Motocyklistów (the International

Federation of Motorcyclists – FOM)

[11] Przed podobnymi zagrożeniami (degradacja, wyginięcie, zniszczenie) ostrzega Konwencja UNESCO w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego (2003), przypisując je procesom globalizacji i przemian społecznych. Nowym zagrożeniem biologicznym dla drzewa oliwnego staje się bakteria xylella fastidiosa przenoszona przez owady z rodziny cykadowatych. W 2013 r. masowo zaatakowała drzewa oliwne na południu Włoch (Apulia), w 2015 r. dotarła do południowej Francj (Nicea) i Korsyki.

[12]The olive tree shop sells olives from Kalamata, extra virgin olive oil, traditional delicatessen products such as stuffed olives, stuffed peppers, pâté, cheese, black olive pâté, green olive pâté), honey, traditional cakes, aromatic plants and herbs, wines and spirits, vinegars, mustards, thyme, oregano, tomato products, basil, sesame cakes, olive oil soap, cosmetics made with olive oil, art works using the theme of the olive tree or olive, stationary products with an olive tree design, including photo boxes, note blocks, CD cases, folders, telephone books, etc., exclusive   series of jewellery created with the olive tree motif, the foundation’s publications, T-shirts, good luck olive charms, rosary beads, with an exclusive olive tree design, pottery with the olive tree design, and aprons

and cotton bags with the olive tree design” (cytat z Impact of European Cultural Routes…, patrz przypis 8).

[13] Możliwy w miesiącach jesienno-zimowych, poza głównym sezonem turystycznym, kiedy woda morska, ze wzglądu na odpowiednią temperaturę, wciąż nadaje się do plażowego użytku.

[14] Mechanizacja to użycie żniwiarek i wibratorów do strząsania oliwek. W Grecji mają ona niewielkie zastosowanie z uwagi na istniejące tam małe areały uprawne, oraz w terenie górzystym i stromym charakterystycznym dla wielu gajów oliwnych. Z kolei ręczny zbiór oliwek daje gwarancję najwyższej jakości produktu, jest też cechą upraw w reżymie ekologicznym.

I would love to hear from you!
Please leave your comments here

Your email address will not be published.

You may use these HTML tags and attributes: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>